skip to Main Content
ΑΡΧΕΤΥΠΑ – ΙΕΡΟ – ΣΥΜΒΟΛΟ

ΑΡΧΕΤΥΠΑ – ΙΕΡΟ – ΣΥΜΒΟΛΟ

Το κείμενο αποτελεί  απόσπασμα από την εισήγηση που εκφώνησε ο Αλέξης Καρπούζος στο μορφωτικό πρόγραμμα ‘’ΨΥΧΗ ΚΑΙ ΚΟΣΜΟΣ’’ που διοργάνωσε το Εργαστήριο Σκέψης.

 

…..Τα αρχέτυπα, σύμφωνα με τον Γιούνγκ, αποτελούν εκδηλώσεις του συλλογικού ασυνειδήτου, η πανανθρώπινη κληρονομιά που συνδέει το άτομο όχι μόνο με το παρελθόν αλλά και το παρόν και σηματοδοτεί το μέλλον, προδιαθέσεις να ενεργούμε, το καλούπι μέσα στο οποίο χύνονται συγκεκριμένες εικόνες από τις εμπειρίες της ζωής. Ωστόσο, ποια ήταν η φύση αυτών των αρχέτυπων, τι ήταν το συλλογικό ασυνείδητο; Όπως οι a priori μορφές και οι κατηγορίες του Kant, δομούσαν τη ανθρώπινη εμπειρία χωρίς να δίνουν στον ανθρώπινο νου οποιαδήποτε άμεση γνώση του ‘’πράγματος καθεαυτού’’ πέρα ​​από τον εαυτό του ·έτσι και τα αρχέτυπα ήταν κληρονομούμενες δομές ή διατάξεις που προηγήθηκαν της ανθρώπινης εμπειρίας, αλλά δεν μπορεί να ειπωθεί ότι ξεπερνούν την ανθρώπινη ψυχή και την εξέλιξη της φυσικής ιστορίας της. Αντίθετα, συνιστούν την ιδρυτική πράξη της ψυχικής ιστορίας, η γενεαλογία της οποίας βυθίζεται στις απώτατη προιστορία του είδους. Πρόκειται για έναν πρωτογενή συμβολισμό που βυθίζει τις ρίζες του στους διαχρονικούς αστερισμούς της ζωής, του συναισθήματος και του κόσμου και διαθέτει τη δύναμη να μεταμορφώνεται δια της αρθρώσεως του σε Λόγο και Γλώσσα που συνιστούν ερμηνεία του, παραμένοντας όμως σταθερός στη βασική δομή του.

Θα λέγαμε, ότι τα αρχέτυπα συμβολίζουν κάποιες συγκεκριμένες οντότητες –ιερό δέντρο, λαβύρινθο, κάθετους και υπερβατικούς σχηματισμούς, όπως: κλίμακα, πτήση, βουνό, εφόσον οι οντότητες αυτές παριστάνουν κάτι εντελώς διαφορετικό από εκείνο το οποίο σκοπεύουν και το οποίο φανερώνεται εντός τους. Τα αρχέτυπα κωδικοποιούν βασικά μυθολογικά θέματα, τη Μεγάλη Μητέρα, το θαυματουργό παιδί, τον ήρωα Σωτήρα και πιο αφαιρετικά ακόμα εκφράζουν αλληλένδετα αντίθετα, μέρα-νύχτα, αρσενικό-θηλυκό, ζεστό-κρύο, πόνος-ηδονή κ.λ.π. Άλλωσττε οι περισσότερες θρησκείες θεμελιώνουν τους συμβολισμούς τους σε δυαδικές αντιθέσεις: γιν-γιανγκ, φως-σκοτάδι στον Ζωροαστρισμό, Παράδεισος-Κόλαση στον Χριστιανισμό.

Μπορούμε να πούμε οτι η δομή του μύθου είναι ομόλογη με το δομή του εγκεφάλου, ο μύθος ερμηνεύει τον εγκέφαλο που κωδικοποιεί τον μύθο, όπως υποστήριξε ο Levi-Strauss στη δομιστική ανθρωπολογία του, χωρίς τις θρησκευτικές αντηχήσεις της επιστημολογίας του Γιούνγ; Ο δομισμός του Levi-Strauss αντιπροσωπεύει την αιωνιότητα της ανθρώπινης φύσης και συνιστά ένα μοντέλο που δεν είναι λειτουργικό, ούτε γενετικό ή ιστορικό, λλά παραγωγικό. Συμπεραίνει ότι η κοινωνκή ζωή προϋποθέτει μια πνευματική δραστηριότητα, οι ιδιότητες της οποίας δεν μπορούν να είναι αντανάκλαση της συγκεκριμένης οργάνωσης της κοινωνίας. Αναζητά, πίσω από τις συγκεκριμένες μορφές κοινωνικής οργάνωσης και τα πολιτιστικά φαινόμενα των πρωτόγονων ανθρώπων, τις υποκείμενες ασυνείδητες δομές, τις οποίες προσεγγίζει με την παραγωγική οικοδόμηση λογικο-μαθηματικών μοντέλων.

 

                                               

 

 Ιερό και Σύμβολο

 

Είναι σαν να έχουν υπάρξει, όπως έχει δείξει ο Ελιάντε στην Συγκριτική Ιστορία των Θρησκειών, κάποιες θεμελιακές εμπειρίες της ανθρωπότητας, αμέσως συμβολικές, οι οποίες είναι συνδεδεμένες με τις παραστάσεις του κόσμου και οι οποίες διευθύνουν την πρωταρχική οργάνωση της μεταφορικής τάξης, η οποία είναι μια επινόηση του λόγου Ο αρχικός αυτός συμβολισμός φαίνεται να προσφύεται στον αμετακίνητο τρόπο ύπαρξης του ανθρώπου στον κόσμο, είτε πρόκειται για το ύψος και το βάθος, για την κατεύθυνση μπροστά και πίσω, για την θέα του ουρανού και της γης, για το σπίτι και τον δρόμο, για την φωτιά και τον αέρα, για τις πέτρες και το νερό. Αν προσθέσουμε ότι αυτός ο κοσμικός και ανθρωπολογικός συμβολισμός επικοινωνεί υπογείως με τη σφαίρα των γενετήσιων ορμών και δια μέσου αυτής της σφαίρας μ΄αυτό που ονόμασε ο Φρόυντ γιγαντομαχία του Έρωτα και του Θανάτου, τότε κατανοούμε ότι αυτή η μεταφορική τάξη που συμπυκνώνει και μεταβιβάζει αυτή τη συμβολική εμπειρία, απαιτεί την ερμηνευτική επεξεργασία της και μέσω αυτής, η συμβολική εμπειρία, υφίσταται πολλαπλό  νοηματικό διασκορπισμό και διακλαδίζεται σε διάφορες κατευθύνσεις, ώσπου να χαθεί στον πληθωρικό πολλαπλασιασμό της.

Πριν προχωρήσουμε να ορίσουμε το σύμβολο ως μια δομή σημασίας, όπου ένα νόημα κυριολεκτικό, συνδηλώνει ένα άλλο νόημα, μεταφορικό, που δεν μπορεί να αποκαλυφθεί παρά μόνο δια του πρώτου. Σε αντίθεση με το σημείο, το οποίο δηλώνει κάτι, το σύμβολο συνιστά μια πολύπλοκη σύνθεση σημείων, όπου το νόημα αντί να παραπέμπει σε πράγμα, παραπέμπει σε άλλο νόημα, Το νόημα προϋπάρχει ως αίνιγμα, αν δεν τίθεται από το άτομο, μόνο ο ερμηνευτής μπορεί να μιλήσει γι΄αυτό. Σύμβολο χωρίς ερμηνευτή δεν έχει νόημα.

Θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τρεις θεμελιώδεις διαστάσεις σε κάθε σύμβολο:α) την κοσμική διάσταση που παραπέμπουν στα στοιχεία του κόσμου και ιδρύουν το δεσμό του ανθρώπου με το σύμπαν, το όλον, το θείο. Το σύμβολο αποτελεί μια λειτουργία ιεροφάνειας, ο κόσμος και τα όντα χάνουν τα όρια τους και αποκτούν αμέτρητες σημασίες, το σύμβολο και η ερμηνεία του είναι αυτά που ενοποιούν και πολλαπλασιάζουν το φάσμα της ανθρωποκοσμικής εμπειρίας. Β) ως δεύτερη διάσταση του συμβόλου θα ορίζαμε την ονειρική διάσταση, η οποία εκφράζεται μέσα στην ανθρώπινη ψυχή. Μέσω του ονείρου ο άνθρωπος συναντά τα αρρχαϊκά στρώματα της εσωτερικότητάς του, τα οποία ερμηνευόμενα τον βοηθούν να γίνει ο εαυτός του. Γ) η ποιητική διάσταση η οποία συνιστά ένα άνοιγμα, μια γόνιμη δημιουργία που ανατρέπει τις συμβάσεις του καθημερινού λόγου και αναγεννά το νόημα, δίνοντας νέες κατευθύνσεις.

Ο προ-γλωσσικός χαρακτήρας της συμβολικής εμπειρίας βεβαιώνεται από τους μετασχηματισμούς του χώρου και του χρόνου – ιερός χρόνος, ιερός χώρος – οι οποίοι εγγράφονται σε οντολογικό επίπεδο προηγούμενο της γλώσσας, στο αισθητικό πεδίο της εμπειρίας (με την καντιανή έννοια του όρου, δηλαδή αισθητηριακό). Ο δεσμός του μύθου με το λατρευτικό τελετουργικό δηλώνει την μη γλωσσική διάσταση του ιερού. Το ιερό διέπεται από τη λογική των αντιστοιχιών, χαρακτηριστική της κοσμοθεωρίας του homo religious (θρησκευτικού ανθρώπου). Οι σχέσεις αυτές ενεργούν στο ίδιο επίπεδο των ’’φυσικών στοιχείων’’ – ουρανού, γης, αέρος, ύδατος.

Ο ουράνιος αυτός συμβολισμός  θέτει σε επικοινωνία τις διάφορες επιφάνειες μεταξύ τους, οι οποίες ταυτοχρόνως παραπέμπουν πολωτικά στο θείο που ενυπάρχει στις ιεροφάνεις της ζωής. Μ’ αυτό τον τρόπο, στο υπερβατικό θείο, αντιτάσσεται ένα εγγύς ιερό που μαρτυρείται στη γονιμότητα του εδάφους, την αφθονία των φυτών, το μέγεθος των κοπαδιών, την γονιμότητα του μητρικού στήθους κ.λ.π Στο ιερό σύμπαν δεν υπάρχουν ζωντανά όντα, διάσπαρτα στο χώρο, αλλά ολόκληρη η ζωή είναι διάχυτη ιερότητα που φανερώνεται στους κοσμικούς ρυθμούς, στην επανάληψη του κύκλου της βλάστησης, την εναλλαγή των γεννήσεων και θανάτων. Μ΄αυτή την έννοια στο ιερό σύμπαν, ο συμβολισμός συνδέεται με τα υλικά του αντίστοιχα: τα σύμβολα εισέρχονται στη γλώσσα στον βαθμό που τα ίδια τα κοσμικά στοιχεία γίνονται διαφανή.

Στο ιερό σύμπαν η ικανότητα του λέγειν εδράζεται στην ικανότητα του κόσμου να σημαίνει, ακριβώς γι΄αυτό η λογική της σημασίας παράγεται από την ίδια τη δομή του ιερού κόσμου. Αντιστοιχία παρουσιάζεται μεταξύ της δημιουργίας, των φυσικών φαινομένων και των ανθρώπινων πράξεων: έτσι ο ναός συμμορφώνεται πάντοτε με κάποιο ουράνιο πρότυπο, Αντιστοιχία μεταύ μακρόκοσμου και μικρόκοσμου: έτσι στην ιερογαμία ουρανού και γης απαντά η ένωση άνδρα και γυναίκας. Αντιστοιχία μεταξύ καλλιεργήσιμου εδάφους και γυναικείου αυλακώματος, μεταξύ σπλάχνων της γης και μητρικού στήθους, όπως μεταξύ ήλιου και ματιού, όπως μεταξύ αρσενικού σπέρματος και σπόρου της σποράς, όπως μεταξύ ταφής του ανθρώπου και θανάτου του σπόρου, όπως μεταξύ κάθε νέας γέννησης και επιστροφής της άνοιξης. Αντιστοχία σε τρία επίπεδα, μεταξύ σώματος, οικίας και κόσμου, η οποία σημαίνεται αμοιβαίως με τους στύλους του ναού και την σπονδυλική στήλη, την στέγη του σπιτιού και το κρανίο, την ανθρώπινη ανάσα και τον αέρα και η οποία κάνει να αντιστοιχούν στα κατώφλια, τις πόρτες, τις γέφυρες, στα μονοπάτια που χαράζει ο βηματισμός του κατοίκου και περιπατητή, ομόλογα περάσματα που οι μυητικές τελετές βοηθούν να διαβούν οι άνθρωποι την κρίσιμη στιγμή της ανθρώπινης μετοικήσεως, κατά τη γέννηση, την εφηβεία, τον γάμο και την ταφή. Η λογική αυτή της αντιστοιχίας δεσμεύει το λόγο στο ιερό σύμπαν, το οποίο υπόκειται και επιδέχεται ερμηνευτικής επεξεργασίας  για να μπορέσει να γίνει προσιτό το απόθεσα σημασίας, το μεταφορικό δυναμικό που φέρουν τα σύμβολα…..

Back To Top