Fantasy Space Earth

Μυστικισμός & Ορθολογισμός

Ομιλία που εκφώνησε ο στοχαστής Αλέξης Καρπούζος στα πλαίσια του αυτο-μορφωτικού προγράμματος ‘’Μεταμόρφωση της Σκέψης και Εξέλιξη της Συνειδητότητας’’ που διοργάνωσε το ‘’Εργαστήριο Σκέψης’’ το χειμώνα του 2015.

Στην ιστορία της σκέψης, τόσο στην Ανατολική και Ασιάτικη έκφρασή της όσο και στη Δυτική, έχουμε την έριδα του Απόλυτου με το Σχετικό, του Ενός με το Πολλαπλό, της Υπερβατικής Ιδέας με την Αισθητή Εμπειρία, της ορθολογιστικής διάνοιας με την ενορατική βίωση. Η μυστικιστική σκέψη στοχεύει την Ενότητα του Παντός μέσω της Υπερβατικής Ενόρασης υποτιμώντας την Πολλαπλότητα των εκδηλώσεών της που μπορεί να συλλάβει η Ορθολογική Νόηση. Από την άλλη, η ορθολογική-αναλυτική νόηση, με το προθετικό ενέργημα της συνείδησης είναι πάντα συνείδηση τινός, στοχεύει πάντα σε ένα ιδαίτερο όν, όσο γενικό και εάν είναι (Ιδέα π.χ) και έτσι διασπά τον Ενότητα της Ολότητας,  θεωρεί αποσπασματικά τον Κόσμο με συνέπεια να τον θεωρεί ως φαινόμενο και να της διαφεύγει το Εν – Παν, που δεν μπορεί να αποτελέσει ανττικείμενο θεματικής παρουσίασης. Στην μυστικιστική σκέψη η μέθοδος επιδίωξης του Απόλυτου  είναι η  κένωση της σκέψης και του νου, δηλαδή η βαθμιαία προσέγγιση του Κενού, του Μη Είναι που υπόκειται όλων των πραγμάτων και των όντων με απώτατο σκοπό την εκμηδένιση του Εγώ που θα σημάνει την οριστική άρση των αντινομιών και των διακρίσεων της εμπειρίας και την λύτρωση στο  Αδιαφοροποίητο Απόλυτο, στο Μηδέν. Στην ορθολογιστική νόηση η μέθοδος επιδίωξης του Απόλυτου είναι μέσω της πλήρωσης, δηλαδή της ταύτισης με το Παν και αυτό επιδιώκεται μέσω της διεύρυνσης της συνείδησης, δηλαδή της ενσωμάτωσης στο πεδίο της συνείδησης ολοένα πιο σύνθετων νοητικών περιγραφών που υπερβαίνουν τα πεπερασμένα όρια κάθε φορά και δεξιώνονται τον άπειρο χαρακτήρα του κόσμου. Έτσι διαστέλλεται ο  υπαρξιακός ορίζοντας  και διεμβολίζεται  το Απόλυτο.

Στην μυστικιστική σκέψη η γνώση του Απόλυτου επιδιώκεται μέσω της ενδοσκόπησης, του διαλογισμού και της ενόρασης και αποβλέπει στην αναίρεση της διάκρισης υποκειμένου και αντικειμένου, στην άμεση φώτιση της Ολότητας του Κόσμου,. Η γνώση αυτού του είδους δεν είναι νοητική αλλά εσωτερική, βιωματική και οντολογική. Ακριβώς, γι΄αυτό η εμπειρία αυτής της γνώσης είναι απερίγραπτη, άφατη και άρρητη, η γλώσσα της εικάζεται μέσω του αλληγορικού συμβολισμού και της εικαστικότητας των ποιητικών εκφράσεων και δείχνεται με τη στάση, τον  τρόπο ζωής και το ύφος. Αυτή η γνώση δεν αποβλέπει τόσο στη μετάδοση γνώσεων, όσο στην δημιουργία μιας πνευματικής διάθεσης ικανής να οδηγήσει στο βίωμα της ενότητας του σύμπαντος κόσμου και γι΄αυτό δεν διδάσκεται αλλά κοινωνείται μέσω της μετοχής σ΄έναν τρόπο ζωής που απαιτεί βαθιά ψυχική συμμετοχή. Με άλλα λόγια η μυστικιστική σκέψη δεν προσπαθεί να πείσει με λογικά επιχειρήματα και ορθολογικούς συλλογισμούς, αλλά καλεί τους ενδιαφερόμενους να ζήσουν, να νοιώσουν ότι πίσω από την άπειρη ποικιλία των όντων, υπάρχει μια Αρχή απ΄ όπου εκπορεύονται, που τα συνδέει, τα ενοποιεί και τους δίνει νόημα.

Στη νοησιαρχική φιλοσοφία η γνώση του Απόλυτου επιδιώκεται μέσω της αφαιρετικής νόησης και της ορθολογικής διάνοιας που αναλύει το Όλον σε πολλαπλά αποσπάσματα και τα μελετά διακεκριμένα και ξεχωριστά μέσω των εννοιολογικών ταξινομήσεων και των νοητικών κατηγοριών που μεταδίδονται μέσω των συμβολικών-σημειακών αναπαραστάσεων. Βέβαια η αναλυτική διάσταση της σκέψης σχετίζεται με τη συνθετική διάσταση της σκέψης, δηλαδή τα ‘’προϊόντα’’ της αναλυτικής σκέψης ομαδοποιούνται σε μεγάλα νοητικά-εννοιολογικά συστήματα που αποβλέπουν σε μια ευρύτερη επεξηγηματική ισχύ του Κόσμου. Η νοησιαρχική γνώση δεν αποκλείει την πραγματικότητα του ‘’εξωτερικού’’ κόσμου, την αλήθεια του φαινομένου, του κόσμου της πολλαπλότητας. Η εμπειρία αυτής της γνώσης είναι νοητική και η γλώσσα της είναι, κυρίως, αφαιρετική, περιγραφική, δηλωτική. Αυτή η γνώση διδάσκεται και μεταδίδεται μέσω των γνωστικών – θεωρητικών σχημάτων και της αλγοριθμικής κωδικοποίησής της σε τυπικά λογικο-μαθηματικά συστήματα και προϋποθέτει την ψυχική ενσωμάτωση του θετικού λογισμού και της τεχνικο-επιστημονικής παράστασης ζωής που έχει ιστορικά δημιουργηθεί στον Δυτικό Πολιτισμό, οποίος ολοκληρώνεται πλανητικά και δύει.

Η μυστικιστική Σκέψη αποβλέπει στην απόσβεση του Εγώ και την επιστροφή στα μητρικά βάθη της φύσης, η νοησιαρχική φιλοσοφία αποβλέπει στην έξαρση του Εγώ και την ανύψωση του αυτοσυνειδητοποιημένου πνεύματος πέραν του πεπερασμένου και το άνοιγμα στο Άπειρο της φύσης. Το Εν μπορεί να βιωθεί μυστικιστικά μέσω της μέθεξης στο Υπερβατικό, αλλά δεν μπορεί να αποδειχθεί ορθολογικά ως Η Αλήθεια, το Πολλαπλό μπορεί να αποδειχθεί ορθολογικά αλλά δεν μπορεί να θεωρηθεί ως Η Αλήθεια για το Εν. Για την μυστικιστική σκέψη, από το Αιώνιο άπειρο Εν εκπορεύεται η σχετική και πεπερασμένη πολλαπλότητα, για την Δυτική νοησιαρχική φιλοσοφία ο Λόγος της σχετικής και πεπερασμένης πολλαπλότητας,  συνιστά την ενότητα της Απόλυτης Ιδέας του Πραγματικού.

Η μυστικιστική σκέψη εκφράζεται, κυρίως, με την ποιητική και ‘’μυστική’’ γλώσσα των μεταφορικών και ρητορικών σχημάτων, ενώ η Δυτική φιλοσοφική σκέψη, κυρίως με την ορθολογική, αφαιρετική/γενικευτική και συμβολική σήμανση. Η μυστικιστική σκέψη εκφράζεται, κυρίως, με την προ-κατηγορηματική, ‘’ανορθολογική’’ γλώσσα του Μύθου, η Δυτική φιλοσοφική σκέψη εκφράζεται, κυρίως, με την προτασιακά δομημένη γλώσσα του Λόγου, η οποία αποτελεί ένα αρθωμένο σύνολο διακεκριμμένων νοητικών κατηγοριών με θεμελιώδη λογική λειτουργία της την κατηγόρηση.

Έτσι λοιπόν, αυτές οι δύο αντίθετες, αλλά συμπληρωματικές μορφές του φιλοσοφικού στοχασμού, θα λέγαμε δύο διαφορετικο΄τύποι διαλογισμού που εφαρμόζουν οι άνθρωποι για να αισθανθούν ότι ενώνονται με το Απόλυτο, μέσω της μεθόδου της κένωσης και της μεθόδου της πλήρωσης, ο μυστικισμός και ο ορθολογισμός δηλαδή, συγκλείνουν, από διαφορετικές οδούς στο Εν-Παν, στο Εν – Όλον, στο Όλον-Μηδέν.  Ο  μυστικιστικός στοχασμός μέσω της Μη Σκέψης, της  Στοχαστικής Σιωπής, ο νοησιαρχικός φιλοσοφικός στοχασμός μέσω της Αφαιρετικής Σκέψης και του Λόγου. Οι δύο αυτές οδοί και μέθοδοι στοχασμού και βίωσης του Απόλυτου αντιστοιχούν οντολογικά στην κίνηση προς το Κενό και στην κίνηση προς το Παν. Κάνοντας μια  μαθηματική αναλογία θα λέγαμε ότι συνιστούν κινήσεις, η μεν Ανατολική στο 0 η δε Δυτική στο ∞.  Η μία κίνηση προς το 0,  συνιστά συστολή του Εγώ προς το Κενό , η άλλη κίνηση προς το Άπειρο ∞, συνιστά διαστολή του Εγώ προς το  Παν. Όμως, τόσο το απόλυτο Μηδέν όσο και το Παν είναι απρόσιτες καταστάσεις για την ύπαρξη, γιατί συνιστούν παύση του εν χρόνω Λόγου και της ομιλίας, θα λέγαμε ότι συνιστούν άρση της ύπαρξης, ακύρωσή της και επάνοδό της στο Άχρονο Μηδέν.

Όμως, είτε μυστικιστική είτε νοησιαρχική η οντολογία, είτε ιδεαλιστική είτε υλιστική η γνωσιοθεωρία θεμελιώνονται στην μεταφυσική πεποίθηση ότι ο Κόσμος συνιστά μια ενότητα αυθύπαρκτη και αυθυπόστατη. Το τίμημα που καταβάλλεται στην ενότητα είναι η κλειστότητα, άλλωστε για να υπάρξει ενότητα απαιτείται κλειστότητα. Το Εν, ως Απόλυτο και μοναδικό είναι άσχετο με οτιδήποτε άλλο, με το πολλαπλό ή και αντίστροφα, η πολλαπλότητα είναι άσχετη με το Εν. Η Ενότητα της  Πολλαπλότητας και η Πολλαπλότητα της Ενότητας, σχετίζονται, δίχως να διακρίνονται και δίχως να ταυτίζονται, συνιστούν Αυτό, το μη νοητό Απόλυτο.  Αυτό συντονίζει και δονεί τα αντίθετα συνιστά το Άνοιγμα του Κόσμου, Αόρατο ως τέτοιο που ξετυλίγεται ως χρόνος, ενιαία και πολυδιάστατα, Ο χρόνος ξετυλίγει Αυτό, το μη μετρήσιμο Εν και τις μετρήσιμες πολλαπλότητες, το μη νοητό Απόλυτο  και τα νοητά πεπερασμένα συντήκονται αμοιβαία και διαφοροποιούνται απροσδιόριστα.

 

ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΚΑΙ ΔΥΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

Συνήθως αποδίδεται στην Ανατολική σκέψη η μυστικιστική προδιάθεση, ενώ στη Δυτική αποδίδεται η νοησιαρχική προδιάθεση. Θα λέγαμε ότι οι δύο πνευματικές οδοί, ή Ανατολική Σκέψη και η Δυτική Σκέψη, δεν διαφέρουν ριζικά, ούτε βέβαια ταυτίζονται. Η άποψη ότι η Ανατολική Σκέψη χαρακτηρίζεται από τη μειωμένη έμφαση στο επιχείρημα με ταυτόχρονη εμμονή στο μυστικισμό και στην αναζήτηση της σοφίας με μη ορθολογικά μέσα είναι υπερβολική και εσφαλμένη. Αυτή η άποψη διαμόρφωσε, σε αρκετές περιπτώσεις, την αντίληψη ότι ο Ανατολικές παραδόσεις είναι πιο πρωτόγονες από τις «Δυτικές», επειδή αυτές τιμούν τη λογική. Υπερβολική και εσφαλμένη, επίσης, είναι η άποψη ότι η Δυτική Σκέψη είναι αποκλειστικά και μόνο ορθολογική και θεμελιώνεται αποκλειστικά στον λογικό ισχυρισμό και ότι εκλείπει η μυστικιστική και μη ορθολογική θέαση του Κόσμου. Αυτή η άποψη διαμόρφωσε την αντίληψη ότι οι «Ανατολικές» σκέψεις έχουν μεγαλύτερο μεταφυσικό βάθος από τις «Δυτικές», επειδή αυτές εξαντλούν το στοχασμό τους σε μια αέναη λογομαχία. Και οι δύο αυτές θέσεις στην δογματική τους και απόλυτη διατύπωση είναι μονόπλευρες και αδιέξοδες. Η ανατολική σκέψη έχει και την υλιστική της όψη, όπως και διμέσου της δυτικής σκέψης ρέει και μια ισχυρή φλέβα μυστικισμού.

Θα λέγαμε ότι η αρχαία Ινδική παράδοση ανέδειξε μια ευρεία φιλοσοφική παράδοση, η οποία εμπεριέχει τον Υλισμό, τον Σκεπτικισμό και τον Εμπειρισμό, και βέβαια σχολές που ρέπουν στον Μυστικισμό και τον Υερβατικό Ιδεαλισμό. Όμως η Δυτική αποικιακή λογική έδωσε έμφαση μόνο στις τελευταίες σχολές και ό,τι εκπροσωπούσαν. Να τονίσουμε ότι ο βουδιστικός μυστικισμός, που βέβαια διαθέτει αγνές ιδεαλιστικές αιχμές, μπορεί όμως να συνδεθεί με τη θεωρία της γνώσης που θα ικανοποιούσε τον δυτικό υλιστή ή το πιο ένθερμο θετικιστή. Τέλος, σε αντίθεση προς τον ευγενή και τίμιο Κομφούκιο, η Ανατολή μπορεί να προσφέρει περισσότερους από έναν «ηθικολόγους», διακεκριμένους, που ο κυνισμός και η πανουργία τους ξεπερνούν κατά πολύ αυτό που είχε διακηρύξει ο ίδιος ο Μακιαβέλλι. Επίσης, στη Δυτική πνευματική παράδοση υπάρχουν ρεύματα που αποκλίνουν από τη νοησιαρχική σκέψη και την ορθολογική διαδικασία και στοχεύουν το Απόλυτο με την έκσταση και την ενορατική μέθεξη με το θείο, ως παράδειγμα αναφέρουμε τον νεοπλατωνικό μυστικισμό του μεσαίωνα, την αποφατική ή αρνητική θεολογία, τον αναγεννησιακό στοχασμό, αλλά και τις αμιγώς φιλοσοφίες των Σπινόζα, Φίχτε,  Σέλλινγκ και του Χέγκελ, οι οποίες μπορεί μεν να οργανώνονται με άψογο ορθολογικό τρόπο, όμως αποβλέπουν στην πνευματική ένωση με το Σύμπαν και μ΄αυτή την έννοια οι φιλοσοφίες τους είναι στην ουσία τους μυστικιστικές. Όπως ξαναγράψαμε, μυστικισμός και ορθολογισμός, όπως και όλοι οι –ισμοί, συνιστούν εκλογικεύσεις της Σκέψης, λογικές αφαιρέσεις της εμπειρίας της Σκέψης, η οποία δεν στοχεύει αυτό ή εκείνο το ον, όπως κάνουν οι οντικές επιστήμες, αλλά στοχεύει το Εν-Όλον, το Όλον-Μηδέν που δεν είναι αλλά ξεδιπλώνεται και αναδιπλώνεται σύμφωνα με το ρυθμό των μεταμορφώσεών του. Ως ρυθμό εννοούμε το Χρόνο, στην ενιαία και τρισδιάστατη κινούμενη δομή του. Λέμε, κινούμενη δομή του για να δείξουμε ότι ο Κόσμος δεν συνιστά μια αιώνια κενή ανάπαυση, αδιαφοροποίητη, αλλά ούτε και μια αιώνια αδιαφοροποίητη πληρότητα. Σκέψη, η άλλη όψη του Χρόνου και ο Χρόνος, η άλλη όψη της Σκέψης, δημιουργούνται –καταστρέφονται και μεταμορφώνονται δίχως αρχή και τέλος,, ενέχουν δηλαδή αυτό που τα ενέχει το Έν-Όλον, το Όλον-Μηδέν, το Μηδέν-Παν, το Παν-Τίποτα που διαφοροποιείται απροσδιόριστα.